Дін – адамды имандылыққа, ар-ожданға, жауапкершілікке тәрбиелейтін илаһи жүйе. Ал дәстүр – сол діни қағидаларды халықтың өмір салтына, тұрмысына, дүниетанымына бейімдеп, ұрпақтан ұрпаққа жеткізген рухани көпір. Сондықтан дін мен дәстүрді бір-біріне қарсы қою – тарихи сабақтастықты үзу ғана емес, ұлттық тұтастыққа сызат түсірумен тең. Керісінше, оларды рухани тұтастықтың қос қанаты ретінде қарастыру – экстремизм мен радикализмнің алдын алудың ең тиімді жолдарының бірі.

Ислам діні қазақ даласына VIII ғасырдан бастап енді. Ол уақыт өте келе халықтың дүниетанымына, салт-санасына, құқықтық және моральдық нормаларына терең ықпал етті. Исламның негізгі мақсаттарының бірі – адам баласын тазалыққа, әділеттілікке, мейірімге, сабыр мен жауапкершілікке тәрбиелеу. Құран мен сүннетте көрініс тапқан бұл қағидалар қазақтың болмысымен үйлесім тауып, ұлттық мінез-құлықтың өзегіне айналды.

Қазақ қоғамында үлкенге құрмет, кішіге ізет, ата-анаға бағыну, жетім-жесірге қамқор болу, көрші ақысына адал болу секілді қасиеттер исламдық құндылықтармен астасып жатыр. «Ұят болады», «обал болады», «сауап болады» деген ұғымдар – халық санасына терең сіңген діни тәрбиенің көрінісі. Демек, дін қазақ үшін тек құлшылық жүйесі ғана емес, өмір сүру әдебі, мінез қалыптастыру мектебі болды.

Дәстүр – ұлттың тарихи жады, рухани тәжірибесінің жиынтығы. Қазақ халқы исламды өз болмысына жатсынбай қабылдап, оны ұлттық дәстүрімен шебер ұштастыра білді. Бесікке салу, тұсаукесер, сүндет той, беташар, ас беру секілді салт-дәстүрлердің тәрбиелік мәні зор. Сүндет той – исламнан бастау алған ғұрып болса, беташардағы үлкендерге сәлем салу – құрмет пен әдептің айқын көрінісі. Марқұмға Құран бағыштау, жетісі мен қырқын өткізу – халықтық формаға енген діни рәсімдер. Бұл дәстүрлер қоғамдағы рухани сабақтастықты сақтап, ұрпақ санасына имандылық дәнін септі.

Қазақтың дәстүрлі діни танымы сунниттік бағыттағы Hanafi madhhab мазһабы мен Maturidi theology сенім мектебіне негізделген. Бұл мектептер ақыл мен нақылды қатар ұстанып, жергілікті салт-дәстүрді жоққа шығармай, керісінше қоғам игілігіне қызмет ететін тұстарын құптаумен ерекшеленеді. Осындай байыпты әрі үйлесімді діни ұстанымның арқасында қазақ қоғамында дін ешқашан қатігездікке, жікшілдікке немесе зорлық-зомбылыққа негіз болмаған.

Алайда бүгінгі таңда кейбір радикалды топтар дәстүрді «бидғат» деп теріске шығарып, ғасырлар бойы қалыптасқан рухани құндылықтарды мансұқ етуде. Олар дінді тар шеңберде, үстірт түсініп, қоғамды бөлінуге итермелейтін көзқарастарды насихаттайды. Мұндай жат ағымдар көбіне жастардың діни сауатсыздығын, әлеуметтік мәселелерін немесе рухани ізденісін пайдаланып, өз идеологияларын таңуға тырысады. Нәтижесінде отбасы ішіндегі түсініспеушілік, ата-ана мен бала арасындағы алшақтық, қоғамдағы алауыздық күшейеді.

Экстремизмнің басты белгілерінің бірі – төзімсіздік. Ал қазақтың дәстүрлі дүниетанымы керісінше сабыр мен парасатқа, келісім мен кеңдікке негізделген. Ата-бабаларымыз «Бірлік бар жерде – тірлік бар» деп, қоғам тұтастығын бәрінен жоғары қойған. Сондықтан дін мен дәстүрдің үйлесімділігін сақтау – ұлттық қауіпсіздіктің де бір бөлігі.

Діни экстремизмге қарсы күрес тек құқық қорғау шараларымен шектелмеуі тиіс. Ең алдымен, рухани-ағартушылық жұмыстарды күшейту қажет. Жастарға дәстүрлі діни танымның мәнін түсіндіріп, ата-баба жолының тереңдігін ұғындыру маңызды. Дін тек сыртқы белгілермен өлшенбейтінін, оның негізі көркем мінез бен пайдалы іс екенін насихаттау керек. Дәстүрінен ажырамаған, дінін дұрыс түсінген адам радикалды идеологияға ермейді.

Сонымен қатар отбасының рөлі ерекше. Балаға кішкентайынан ұлттық құндылықтарды, үлкенге құрмет пен кішіге ізетті, Отанға деген сүйіспеншілікті сіңіру – экстремизмге қарсы иммунитет қалыптастырады. Мектеп пен мешіт, зиялы қауым мен дін қызметкерлері бірлесе жұмыс істегенде ғана қоғамда дұрыс діни түсінік орнығады.

Жаһандану дәуірінде түрлі мәдени ықпалдар мен идеологиялық ағымдар шекара танымай таралуда. Мұндай жағдайда ұлттық кодты сақтау – стратегиялық міндет. Қазақ халқы үшін бұл код – ислам дінінің дәстүрлі түсінігі мен ата-баба салтының сабақтастығы. Осы тұтастық бұзылған жерде рухани әлсіздік пайда болады, ал рухани әлсіздік – жат ағымдардың енуіне қолайлы орта.

Дін мен дәстүр – қазақ халқының рухани әлемін ұстап тұрған қос тірек. Бірі – бағыт-бағдар берсе, екіншісі – сол бағытты өмірде жүзеге асыратын тәжірибе. Бұл екеуін бір-бірінен бөліп қарау – ұлттың рухани тамырын әлсірету. Ал оларды үйлесімді түрде дамыту – экстремизмге қарсы ең мықты қалқан.

Бүгінгі қоғам алдында тұрған басты міндет – дінді дәстүрден ажыратпай, дәстүрді дінге қарсы қоймай, екеуін де ұлттық тұтастықтың негізі ретінде сақтау. Сонда ғана біз рухани кемел, саналы әрі тұрақты қоғам қалыптастыра аламыз. Рухани тамыры берік елге жат идеология әсер ете алмайды. Сондықтан экстремизм мен жат ағымдарға қарсы күрестің ең сенімді жолы – ата-баба аманатына адал болу, дәстүрлі дінімізді дұрыс түсініп, оны ұлттық болмысымызбен бірге қорғау.

Саян ҚЫРЫҚБАЙ,

облыс әкімдігі дін

проблемаларын зерттеу

орталығының инспекторы