ӘЛЕУМЕТТІК САЛЫҚ ҚАЛАЙ ЕСЕПТЕЛЕДІ?

Мәселен, әлеуметтік салық бүгінде жеке, дербес төлемге айналды. Бұрын әлеуметтік салық пен әлеуметтік аударымдар бір-бірімен байланыста есептелетін, бірін түсіну үшін екіншісін де қоса қарау керек болатын. Енді ол байланыс алынып тасталды. Яғни, кәсіпкер әлеуметтік салықты 6 пайыз мөлшерлемемен төлейді де, әлеуметтік аударымдар бөлек тәртіппен есептеледі. Осы жаңашылдық арқылы есеп-қисапты жеңілдетуге жол ашылып отыр. Ауылшаруашылық саласын сөз етсек, мемлекет арнайы жеңілдік жасады. Егер кәсіпкер өз өндірісіндегі ауылшаруашылығы өнімін өндірумен, оны өткізумен немесе қайта өңдеп сатумен айналысса, мұндай қызметтен түсетін табысқа әлеуметтік салық небәрі 1,8 пайыз мөлшерлемемен ғана есептеледі. Аграрлық салада өнім өндіру, өңдеу, сату арқылы нәпақа тауып жүргендер үшін бұл үлкен қолдаудың бір түрі. Сол секілді дара кәсіпкерлер және жеке практикамен айналысатын азаматтар үшін әлеуметтік салық нақты сандармен белгіленді. Олар табысына қарамай, өзі үшін төлем жасалатын күндегі айлық есептік көрсеткіштің екі еселенген мөлшерін, ал әрбір жұмысшысы үшін АЕК-тің бір еселенген мөлшерін төлейді. Шаруа және фермер қожалықтарына жүктеме бұдан да төмен. Олар өздері үшін АЕК-тің 0,6 еселенген мөлшерін, ал әрбір жұмысшысы үшін АЕК-тің 0,3 еселенген мөлшерін ғана әлеуметтік салық ретінде өтеуге мүмкіндік алды.

Бір айта кетер жайт, мемлекет акциз саясатын қатайту арқылы халық денсаулығына зиян келтіретін әрі қымбат тұтыну тауарларын біртіндеп шектеуді көздеп отыр. Осыған байланысты алкоголь өнімдеріне, яғни араққа, коньякқа, шарапқа, сыраға, сондай-ақ темекі мен табак өнімдеріне салынатын акциз мөлшерлемесі жыл сайын 10 пайызға өсіп отырады. Бұл дегеніміз, мұндай өнімдер арзандамайды, керісінше, уақыт өткен сайын қымбаттай береді, ал негізгі мақсат – тұтынуды азайту және бюджетке қосымша кіріс түсіру. Сонымен қатар енді қымбат алкоголь өнімдерін шетелден әкелуге де қосымша салық салынады. Егер жеке тұтынуға арналмаған, кедендік құны 500 мың теңгеден асатын алкоголь өнімдері импортталса, олардың құнының 10 пайызы көлемінде акциз төленеді. Яғни, элиталық ішімдік әкелудің шығыны бұрынғыдан да арта түседі. Осыған ұқсас талап қымбат сигараларға да енгізіліп отыр. Егер жеке пайдалану үшін емес, кедендік құны 10 мың теңгеден асатын темекі бұйымдары сырттан әкелінсе, әрбір дана үшін құнының 10 пайызы мөлшерінде акциз төлеу қажет. Бұл шара да темекінің қымбат түрлерін нарықта шектеуге бағытталған. Бұдан бөлек, қымбат көліктерге де арнайы салық салу қарастырылған. Егер жеңіл автомобильдің сатып алу құны сол жылғы 1 қаңтарда белгіленген айлық есептік көрсеткіштің 18 мың еселенген мөлшерінен асса, ондай көлікке сатып алу құнының 10 пайызы көлемінде акциз салынады. Яғни люкс санатындағы көлік алған адам қосымша салық төлеуге міндетті болады. Сол секілді құны өте қымбат кемелер мен әуе кемелеріне қойылған шек одан да жоғары. Сатып алу құны АЕК-тің 24 мың еселенген мөлшерінен асатын кемелер мен ұшақтар да акциз салынатын тауарлар қатарына енгізіліп отыр. Мұны бай-бағландардың дүниесіне мемлекеттің жоғары салық салып жатқынының бір көрінісі десек болады. Тағы бір айта кетер маңызды жайт, энергетикалық сусындарға да акциздің енгізілуі. Осы жылдан бастап мұндай сусындардың әр литріне 100 теңге салық салынады. Келер жылы бұл сома 140 теңгеге, 2028 жылы 180 теңгеге, 2029 жылы 200 теңгеге дейін өседі де, 2030 жылдан бастап әр литріне 240 теңге болып бекітілді. Яғни, энергетикалық сусындардың да бағасы жыл сайын біртіндеп қымбаттай береді. Жалпы алғанда, бұл өзгерістердің барлығы мемлекет тарапынан зиянды әдеттерді азайтуға, қымбат тұтынуды шектеуге және әлеуметтік жауапкершілігі жоғары салық саясатын қалыптастыруға бағытталған деуге болады.

ЖАҢАШЫЛДЫҚТЫ ӘРКІМ БІЛУІ ТИІС

Қазір екінің бірінде автокөлік бар. Бірақ олардың кейбірінің жүргенінен тұрғаны көп. Яғни халықтың дені ескі көлік мініп жүрсе, олардың ішінде зауыттан шықанына кемі 30-40 жыл болғаны да бар. Мұндай ескі көліктерді әдетте тұрмыс жағдайы орташа немесе «шықпа жаным, шықпа» деген әупіріммен күн кешіп жүргендердің тізгіндейтіні белгілі. Енді ескі автокөлік үшін де салық біршама жеңілдеді.

– Пайдалану мерзімі 10 жылдан асатын жеңіл автомобильдер бойынша көлік салығын есептеу тәртібі өзгертіліп, оларға 0,7 түзету коэффициенті болып белгіленді. Пайдалану мерзімі 20 жылдан асқандарға 0,5 түзету коэффициенті қолданылады. Шаруа немесе фермер қожалықтары бір пикап көлігі бойынша көлік салығын төлеуден босатылды. Көлік құралының түріне қарай көлік құралдарының санаттарына жатқызу бойынша норма алынып тасталды. Олар – пикаптар, джиптер, лимузиндер, фургондар. Енді көлік құралын басқару құқығы А.В.С.D секілді санатына қарай көлік құралдарын айқындау қарастылған. 2013 жылғы 31 желтоқсаннан кейін Қазақстанда өндірілген, дайындалған немесе жиналған, не болмаса Қазақстанның аумағына әкелінген, қозғалтқыш көлемі 3000 текше сантиметрден асатын жеңіл автомобильдер үшін мөлшерлемелер алынып тасталды. Заңды тұлғалар үшін көлік құралдарына салынатын салық бойынша ағымдағы төлемдердің есебін (салық есептілігі) ұсыну бойынша міндеттеме де қолданыстан шықты. Салық төлеуші тек жыл қорытындысы бойынша декларация тапсырады  және тиісінше төлемді жүргізеді. Жер салығы туралы да жаңашылдықты әркім біліп жүруі тиіс. Заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер үшін жер салығы бойынша ағымдағы төлемдердің есебін (салық есептілігі) ұсыну бойынша міндеттеме алынып тасталды. Енді салық төлеуші тек жыл қорытындысы бойынша декларация тапсырады  және тиісінше төлемді жүргізеді. Шекаралары өзгерген жағдайда ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлер ауылшаруашылығы мақсатында пайдаланылса, елді мекендер шегіндегі осындай учаскелердің жер салығы ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлер үшін қолданылатын ставкалармен есептелінеді. Мақсаты бойынша пайдаланылмайтын немесе заңнаманы бұза отырып пайдаланылатын ауылшаруашылығы мақсатындағы жер учаскелері бойынша салықтың базалық ставкалары қырық есеге ұлғайтылады. Бұл талап меншік иесіне немесе жер пайдаланушыға жер заңнамасы талаптарын бұзушылықтарды жою туралы нұсқама берілген күннен бастап қолданылады. Мүлік салығы да өзекті. Егер міндеттемелер сомасы 300 айлық есептік көрсеткіштен аспаса, мүлік салығы бойынша ағымдағы төлемдердің есебі тапсырылмайды. Бұл салық төлеуші тек жылдың қорытындысы бойынша декларацияны тапсырады және тиісінше төлемді жүргізеді. Ғимараттар, құрылыстар бойынша салық базасы мүлікті қайта бағалауды ескере отырып, бухгалтерлік есеп деректері бойынша айқындалатын салық салу объектілерінің орташа жылдық баланстық құны болып саналады. Бұл ретте мүлікті мұндай бағалау әрбір үш жылда кемінде бір рет жүргізілуі тиіс. Төлемақылар жайына келсек, жекелеген қызмет түрлерімен айналысуға лицензияларды пайдаланғаны үшін төлемақы төлеу алынып тасталды. Бұл алкоголь өнімдерін сату, ойын бизнесіне қатысты жайт. Орман пайдалану құқығын алған, өрттерден өткен учаскелерде аралық пайдаланып кесуді және өзге де кесуді жүзеге асыратын адамдар, егер мұндай өрттердің ауданы жүз гектардан астам болса, орман ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемақы төлеуден босатылды. Қатты пайдалы қазбаларды барлауға немесе өндіруге арналған лицензия негізінде берілген жер қойнауы учаскесі бойынша жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлемақы ставкалары блоктардың санына және барлау кезеңіне байланысты белгіленген. Жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлемақы мақсаты бойынша пайдаланылмайтын немесе заңнаманы бұза отырып пайдаланылатын ауылшаруашылығы мақсатындағы жер учаскелері бойынша 20 еседен 40 есеге дейін, яғни 2 есеге ұлғайтылды. Енді сыртқы жарнаманы орналастырғаны үшін төлемақыны жарнаманы қойған адам емес, нақтырақ айтқанда жарнама нысанының иесі немесе жарнама ілінген ғимараттың, құрылыстың меншік иесі төлейтін болып белгіленді. Яғни билборд, маңдайша немесе басқа да көрнекі жарнама қай нысанға тиесілі болса, жауапкершілік те соның мойнында болады. Ал елді мекендердегі ғимараттардан тыс ашық кеңістікте, сондай-ақ облыстық маңызы бар жалпыға ортақ автомобиль жолдарының бойында орналасатын сыртқы жарнамаға қатысты төлемақы мөлшерлемесін жергілікті мәслихаттар өздері реттей алады. Бұл ретте облыстық мәслихаттарға төлемақыны 50 пайызға дейін төмендетуге немесе 100 пайызға дейін көтеруге құқық беріліп отыр. Ал Астана мен республикалық маңызы бар қалалардың мәслихаттарының құзыреті бұдан кеңірек. Олар сыртқы жарнамаға арналған төлемақы мөлшерлемесін 50 пайызға дейін азайтуға немесе 200 пайызға дейін ұлғайтуға құқылы. Яғни ірі қалаларда жарнама орналастыру құны жергілікті жағдай мен саясатқа қарай едәуір қымбаттауы да, керісінше арзандауы да мүмкін, – дейді облыстық мемлекеттік кірістер департаментінің түсіндіру жұмысы және байланыс орталығы басқармасының басшысы Ерлан Нұрмаханбетов.

Бейрезиденттерге салық салу ісіне келсек, оның да жолы реттелді. Мысалы, зияткерлік меншік құқығы, оның ішінде патент, авторлық құқық, өнертабысқа қатысты салық біріздендірілді. Мысалы, роялти термині бағдарламалық қамтуды пайдалану және ноу-хау үшін төлемдер бөлігінде пысықталған екен. Сонымен қатар терминде қандай техникалық қызметтер роялти деп танылатыны, ал қайсысы танылмайтыны анықталған. «Ноу-хау» термині де ашылып көрсетілген. Осы тұста заңдағы өзгеріс роялти ұғымын нақтылап, түсінікті етуге бағытталғанын айта кетуіміз керек. Бұрын бағдарламалық қамтуға қатысты қандай төлем роялтиге жатады, қайсысы жатпайды деген сұрақ көп туындаса, енді соның ара-жігі ашып көрсетіліп отыр. Атап айтқанда, қандай техникалық қызметтер роялти болып есептелетіні, ал қайсысы жай қызмет ретінде саналатыны заңда нақты жазылған, сонымен бірге «Ноу-хау» деген ұғым да алғаш рет егжей-тегжейлі түсіндіріліп отыр. Сол үшін енді роялти деп тек бағдарламаны пайдаланғаны үшін ғана емес, оны пайдалану құқығы үшін төленетін төлемдер де танылады. Бұған бағдарламалық қамтылымның нұсқасын жаңарту бойынша көрсетілетін қызметтер де кіреді. Алайда бағдарламаны дамытуға қатысы жоқ, яғни қателер мен ақауларды түзетуге, техникалық қолдау ретінде жасалатын ұсақ пысықтауларға арналған нұсқалар роялтиге жатқызылмайды.

Ал «ноу-хау» дегеніміз – коммерциялық құндылығы бар, кәсіби немесе кәсіпкерлік қызметте қолданылатын, бірақ көпшілікке ашық емес техникалық, технологиялық, ұйымдастырушылық немесе басқа да сипаттағы құпия ақпарат. Яғни, бұл компанияның бәсекелік артықшылығын қамтамасыз ететін ішкі білімі мен тәжірибесіне жатады. Сонымен қатар ІТ саласын қолдауға қатысты да маңызды мәселе шешімін тауып отыр. «Astana Hab» қатысушыларынан алынатын роялти түріндегі бейрезиденттердің кірістерін салықтан толық босату жеңілдігінің мерзімі 2029 жылға дейін ұзартылды. Бұл шетелдік ІТ компанияларды тартуға және отандық цифрлық жобалардың дамуына серпін беретін норма ретінде қарастырылса керек.

ӨНДІРУШІ САЛАЛАРҒА ҚОЛДАУ БАР

Жер қойнауын пайдалануда да біршама жаңашылдық бар. Анығын айтқанда, өндіруші салаларды қолдау үшін мемлекет тарапынан бірқатар қосымша жеңілдіктер мен өзгерістер енгізіліп отыр. Біріншіден, корпоративтік табыс салығын есептеу кезінде барлау келісімшарттары бойынша шығыстарды ауыстыруға рұқсат берілді. Яғни, пайдалы қазбаны іздеу барысында нәтиже бермеген, сәтсіз аяқталған барлау жұмыстарына жұмсалған шығындарды кейінгі кезеңдерге көшіруге болады. Бұрын мұндай мүмкіндік тек мұнай-газ өндіру келісімшарттарына ғана қарастырылған болса, биылдан бастап ол барлық өндіру келісімшарттарына қолданылады. Екіншіден, тау-кен өнеркәсібіндегі капиталды көп қажет ететін, яғни қомақты қаржы салуды талап ететін қолданыстағы жобалар үшін үлкен жеңілдік берілді. Мұндай жобалар пайдалы қазбаларды өндіруге салынатын салықтан 5 жыл мерзімге босатылады. Бұрын бұл жеңілдік тек жаңа басталған жобаларға ғана беріліп келсе, бұдан былай жұмыс істеп тұрған ірі жобалар да осы қолдауға ие болады. Үшіншіден, техногендік минералдық түзілімдерден, яғни өндіріс қалдықтары мен үйінділерінен алынатын пайдалы қазбаларға салынатын салық он есе төмендетілді. Бұрын мұндай пайдалы қазбаларға жалпы тәртіппен салық салынатын, енді қалдықтарды қайта өңдеуге ынталандыру күшейтіліп отыр. Төртіншіден, жаңа қатты пайдалы қазбалар кен орындарына қатысты салық салу тәртібі өзгереді. 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап мұндай кен орындары үшін бұрын қолданылған пайдалы қазбаларды өндіруге салынатын салықтың орнына роялти енгізіледі. Осы арқылы төлемді өндіру көлемі мен экономикалық тиімділікке қарай икемді етуге бет бұрып отырмыз. Бесіншіден, уран өндіру саласында да өзгеріс бар. Өндірілген уранға салынатын салық енді гибридті шкала бойынша есептеледі. Яғни, уран концентратын өндіру көлемі мен оның әлемдік нарықтағы бағасы ескеріледі. Бұрын бұл салада тіркелген, өзгермейтін мөлшерлеме қолданылып келген еді. Алтыншыдан, өндірілген алтын мен күміске салынатын пайдалы қазбалар салығы прогрессивті тәртіппен алынады. Бұл дегеніміз, әлемдік баға өскен сайын салық мөлшерлемесі де өседі. Нақты айтқанда ол 7,5 пайыздан 11 пайызға дейін барады. Жетіншіден, жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлемақы мөлшерлемелері енді кеңейтілген өлшемдермен есептеледі. Бұған дейін тек геологиялық барлау жұмыстарының мерзімі ескерілсе, енді барлауға лицензия алынған блоктардың саны да қосымша есепке алынады.

Талап қою мерзімі туралы айтсақ, бұл жерде негізгі тәртіп өзгеріссіз сақталып отыр. Яғни, жалпы талап қою мерзімі бұрынғыдай 3 және 5 жыл болып белгіленген. Дегенмен осы талап мерзіміне қатысты бірқатар өзгерістер енгізіліпті. Атап айтқанда, егер салық төлеуші немесе салық агенті талап қоюдың ескіру мерзімі аяқталуына бір жылдан аз уақыт қалған кезеңге қатысты қосымша салықтық есептілікті немесе салық органы жіберген хабарлама бойынша есептілікті ұсынса, онда талап қоюдың ескіру мерзімі автоматты түрде тағы бір күнтізбелік жылға ұзартылады. Сонымен қатар салықтар мен бюджетке төленетін төлемдерді есепке жазу немесе олардың есептелген, есепке жазылған сомасын қайта қарау мәселелері бойынша салықтық тексеру басталған сәттен бастап, сол тексерудің нәтижелері туралы хабарлама толық орындалған күнге дейін талап қоюдың ескіру мерзімі уақытша тоқтатыла тұрады. Яғни тексеру жүргізіліп жатқан кезең талап мерзімі болып есептелмейді.

Салықтық әкімшілендіру жайын сөз етсек, мемлекет салықтарды жинау мен есепке алуды, салық төлеушілердің міндеттерін қадағалауды ұйымдастыруды жүйелеп берді. Ол салықтық тіркеуден басталады, яғни барлық салық төлеушілер есепке алынып, олар салық жүйесіне қосылады. Содан кейін бақылау-касса машиналарын қолдану арқылы әр операция тіркеліп, салық төлеушілердің әрекеттері бақыланады. Салықтық нысандарды қабылдау арқылы есептілікті жинау мен тіркеу жүргізіледі, ал салықтық міндеттемелердің, әлеуметтік төлемдердің, айыппұлдар мен өсімпұлдардың орындалуын есепке алу олардың дұрыс төленгенін қадағалауға мүмкіндік береді. Қажет болған жағдайда салықтық міндеттемені орындау мерзімдерін өзгерту, қамтамасыз ету тәсілдерін қолдану сияқты шаралар іске асырылады, камералдық бақылау арқылы есептерді тексеру жүргізіледі, электрондық шот-фактуралардың жазып берілуін бақылау арқылы тауар мен қызмет айналымы қадағаланады. Сонымен қатар салықтық мониторинг пен салықтық бақылау әртүрлі нысандар арқылы жүзеге асып, бақылаудың өзге де түрлері қолданылады, ал салықтық берешекті мәжбүрлеп өндіріп алу салықтық әкімшілендірудің соңғы кезеңі ретінде салық міндеттемесінің толық орындалуын қамтамасыз етеді.

Жаңа Салық кодексінде тәуекелдерді басқару жүйесі бойынша тәсілдер қайта қаралғаны белгілі. Енді салық төлеушілерді тәуекел дәрежесі бойынша бөлу жойылды, ал назар тек салықтық және өзге де заңнаманы орындамау тәуекелдерін анықтауға бағытталады. Бұл жүйенің мақсаты – салықтық әкімшілендірудің бизнес-процестеріндегі «осал» тұстарын анықтау және салық төлеушілерге оларды ерікті түрде, қарапайым жолмен орындау үшін жағдай жасау. Сонымен бірге, қосылған құн салығын төлеушіні тіркеу есебіне қою тәртібінде де өзгерістер енгізілді. Қосылған құн салығын төлеушіні тіркеу есебіне қою үш жолмен жүзеге асырылады. Атап айтқанда, олар – ерікті түрде, міндетті түрде немесе шартты түрде. Тіркеуге қоюға мемлекеттік мекеме, резидент заңды тұлғаның құрылымдық бөлімшесі, жеке практикамен айналысатын адам және арнаулы салық режимін қолданатын салық төлеуші құқылы, ал жеке тұлғалар тіркелмейді. Айналымның шекті шегі 10 мың еселенген айлық есептік көрсеткішке тең. Ал салықтық өтініш айналымның шекті шегінен асқан күннен бастап бес жұмыс күнінен кешіктірмей берілуі тиіс. Егер айналымның шекті шегінен асатын мәміле жасалған болса, салық төлеуші осындай мәміле бойынша айналым жасалғанға дейін салықтық өтініш береді. Айналымның шекті шегінен асатын және салық төлеушіні тіркеу есебіне қойған күнге дейінгі кезеңде жасалған айналым есепке қойылмаған кезең үшін салық салынатын айналым деп танылады. Салық төлеуші тіркеу есебінен арнаулы жағдайларда шығарылады. Нақты айтқанда, егер салық салудың жалпыға бірдей белгіленген тәртібінен арнаулы салық режиміне көшсе немесе қызметі тоқтатылып, ол таратылған жағдайда тіркеу есебінен шығарылады. Ал айналымның шекті деңгейіне жетпеуіне байланысты есептен шығару қарастырылмаған.

Бір айта кетер жайт, жекелеген қызмет түрлерін жүзеге асыратын салық төлеушілерді тіркеу есебіне қоюға міндеттейтін қызмет түрлерінің қатарына енді тауарлардың электрондық саудасын жүзеге асыратын салық төлеушілер де қосылды. Сонымен бірге, тіркеу есебі тарауы жаңа параграфпен салықтық тіркеу талаптарының сақталуын мониторингтеу толықтырылды. Енді жаңадан енгізілген нормаға сәйкес, егер тіркеу қажеттілігін куәландыратын фактілер анықталса, мысалы, жеке кәсіпкер, қосылған құн салығын төлеуші немесе жекелеген қызмет түрлерін жүзеге асыратын салық төлеуші болса, салық органы оған хабарлама жібереді. Ал хабарлама орындалмаған жағдайда салықтық тексеру жүргізіледі.

Нұрым СЫРҒАБАЕВ