Заң өзгерді, қоғам ше?
Салтанат Нүкенованың оқиғасы Қазақстан үшін жай ғана резонансты қылмыстық іс болған жоқ. Бұл – елдің тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесіне «отбасының жеке шаруасы» деп қарауын тоқтатуға мәжбүр еткен қоғамдық бетбұрысқа айналды.
2024 жылдың көктемінде бұрынғы ұлттық экономика министрі Қуандық Бишімбаевқа қатысты сот процесін бүкіл Қазақстан бақылап отырды деуге болады. Әйелді аса қатыгездікпен өлтіру ісі алғаш рет осындай ашық форматта қаралып, онлайн көрсетілді. Миллиондаған адам тергеу материалдарын ғана емес, зорлық-зомбылықтың шынайы табиғатын – психологиялық, физикалық әрі жүйелі қысымды көрді.
Салтанат Нүкенова 2023 жылдың қарашасында Астанадағы мейрамханалардың бірінде қаза тапты. Тергеу нұсқасына сәйкес, ол бірнеше сағат бойы аяусыз соққыға жығылған. Сараптама оның басынан ауыр жарақат алғанын және денесінде көптеген зақым болғанын анықтады. Сот Бишімбаевты кінәлі деп танып, оны 24 жылға бас бостандығынан айырды. Алайда бұл істің басты нәтижесі үкімнің өзі емес, қоғамның реакциясы болды.
Мыңдаған әйел алғаш рет өздерінің зорлық-зомбылыққа қатысты жеке оқиғаларын ашық айта бастады. Әлеуметтік желілер соққыға жығылу, қорқыту, қорлау және жылдар бойы үнсіз жүру туралы әңгімелерге толды. Қоғам зорлық-зомбылықтың әлеуметтік жағдайға, байлыққа немесе білім деңгейіне қарамайтынын түсінді.
Салтанаттың өлімінен кейін елде әйел құқықтары мен реформалардың қажеттілігі туралы пікірталас күшейді. 2024 жылдың сәуірінде Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев тұрмыстық зорлық-зомбылық үшін жауапкершілікті күшейтетін заңға қол қойды. Ұрып-соғу және денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру қайтадан әкімшілік емес, қылмыстық жауапкершілікке ауыстырылды. Сонымен қатар әйелдер мен балаларға қарсы қылмыстар үшін жаза күшейтілді. Дегенмен сарапшылар бір заңның жеткіліксіз екенін айтты.
Қазақстандық дипломат әрі гендерлік мәселелер жөніндегі сарапшы Мадина Жарбусынова әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық тұрмыстық жанжал емес, жүйелі теңсіздіктің көрінісі екенін мәлімдеді. Оның айтуынша, қоғам ұзақ уақыт бойы отбасындағы агрессияны «ішкі мәселе» ретінде қабылдап келді, соның салдарынан көптеген әйел қорғансыз қалды.
Kennan Institute сарапшысы Дженнифер Вистранд ең қатаң заңдардың өзі қоғамда зорлық-зомбылыққа төзімділік пен үнсіздік мәдениеті сақталған жағдайда толық жұмыс істемейтінін айтқан. Ол жәбірленушілердің туыстары тарапынан қысымға, қоғамның айыптауынан қорқуға және құқық қорғау органдарына сенбеуге жиі тап болатынын атап өтті.
Нүкенова ісінен кейін құқық қорғаушылар әйелдердің экономикалық тәуелділігі мәселесін де көтерді. Көптеген жәбірленуші агрессормен бірге өмір сүруді жалғастырады, себебі олардың барар жері, балаларын асырайтын қаражаты немесе баспанасы жоқ. Сондықтан гендерлік теңдік туралы әңгіме тек саясат пен квота жайлы емес, жұмысқа, білімге және қаржылық тәуелсіздікке қол жеткізу туралы да мәселе.
Бұл іске қатысты қоғамдық резонанс бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесі мектептерде, университеттерде, бұқаралық ақпарат құралдарында, тіпті бұрын мұндай тақырыптар жабық саналған отбасылардың ішінде де жиі талқылана бастады. Көптеген психолог қоғам алғаш рет бұл мәселенің «бір жерде алыста» емес, дәл жанымызда екенін жаппай мойындай бастағанын айтты.
Соған қарамастан статистика әлі де алаңдатарлық. Құқық қорғау ұйымдарының мәліметінше, Қазақстанда жыл сайын мыңдаған әйел отбасылық зорлық-зомбылық бойынша көмек сұрайды. Бірақ олардың бәрінің ісі сотқа дейін жетпейді.
Салтанат Нүкенованың тарихы осы қасіреттің символына айналды. Бұл сырттай бәрі жақсы көрінгенімен, оның артында трагедия жасырынуы мүмкін екенін көрсеткен оқиға. Сонымен қатар бұл қоғамның оянуының символы.
Бүгінде Қазақстандағы гендерлік теңдік мәселесін тек ресми есептер мен әдемі статистикамен шектеу мүмкін емес. Енді басты сұрақтар басқаша қойылады: әйел өз үйінде өзін қауіпсіз сезіне ала ма? Мемлекет оны қорғайтынына сене ме? Қоғам зорлық-зомбылыққа ақтау іздеуді тоқтатуға дайын ба? Салтанаттың оқиғасынан кейін Қазақстан осы сұрақтарды өзіне шын мәнінде қоя бастағандай.
Ардақ БЕЙСЕТАЙ