Үрей тудырған елес
Ғылымда негізі жоқ, бірақ адамға бар сияқты көрінетін құбылыс галлюцинация (елес) деп аталады. Галлюцинация кезінде адам көзбен көрмесе де біреуді көргендей болады немесе дыбысын естиді. Бірақ сол сәтте жүрек оны шындық сияқты қабылдап қалады. Бір сәтке ғана көрінген бейне кейде адам жанын үрейге толтырып, толқытып, ұзақ ойға жетелейді. Өйткені бұл ақылға бағынбайтын құбылыс.
Ғалымдардың айтуынша, елес көбіне ми шаршағанда, күйзеліс кезінде немесе қатты эмоция әсерінен пайда болады. Мысалы, жақын адамыңды жоғалтқанда сағыныш сезімі миға қатты әсер етеді. Сол себепті адам марқұмды «көргендей» болуы мүмкін. Мұндайда көңіл өткен күндерді қайта тірілткендей күй кешеді. Естеліктер жандүниеде жаңғырып, бейнеге айналады. Адам сол сәтте шындық пен қиялдың арасын ажырата алмай қалады. Жүрек жоғалтқанын қайтарғысы келіп аласұрады.
Дәл осындай дүние өзімнің де басымнан өткен еді. Әкемнің дүниеден озғанына бір жеті ғана уақыт болған. Есім кіресілі-шығасылы. Қайғыны әлі де қабылдай қоймаған, мең-зең кезең. Жаныңның бір бөлігі болған жақыныңды қимай жан күйзелісіне түсесің. Сондай естен адастырардай халде жүріп Құдаймен сөйлесуге көштім.
Түн ортасы ауған уақыт еді. Бірде есімді жиып болғанша алдымда жымиып тұрған әкемді көрдім. Бір-екі секундқа қана жарқ ете қалып, жоқ болып кетті. Қылаң берген бейнеге жалт қараған күйі тұрып қалдым.
– Сағынышымды басып үлгермедім. Бұдан ұзағырақ көрсетші, Құдай? Әке, бір сәт тоқтай тұршы. Маған жылылық қажет, жанымды тыныштандыруым керек! – деп тағы да Жаратқанға жалына бастадым. Тілегім көп күттірмеді, ақ жейде киген әкем күлімсіреп қарсы алдыма тағы да тұра қалды. Бірден есімді жиып, бажайлап қарай бастадым. Әкем! Дәл өзі! Күлімдеп тұр. Буындарым істен шыққандай, қимылсыз тұрып қалдым. Сәл кідірістен соң бар күшімді жиған мен тұра ұмтылып, құшақтауға оқталғаным сол, көз алдымда тұрған бейне әп-сәтте ғайып болды. Ауа қармап, құлап түстім. Жүрегім дірілдеп, қолдарым бос қалса да іштей бір жылылық сездім.
Ғылым тұрғысынан қарасақ, бұл адамның миының саналық және бейсаналық қабаттарының тоғысуынан туындаған елес екен. Галлюцинация немесе көрініс ретінде сипатталатын бұл құбылыс көбіне күшті сағыныш, күйзеліс және эмоцияға шамадан тыс берілген соң туындайды екен. Ұйқының бұзылуы немесе эмоционалдық стресс осы құбылысты күшейте алады. Сол себепті кейде адам нақты әлемде жоқ нәрсені көргендей болады. Бұл – шындыққа қайшы емес, тек ми мен сезімнің үйлесімінен туындаған табиғи процесс. Адамның эмоциясы мен үміті бейнені шынайы сезуге итермелейді. Ал психологияда мұны сана мен жүректің байланысы ретінде түсіндіреді.
«Тылсым оқиғаға тап болдым», «түсімде көрген нәрсе өңімде орындалды», «ауырып жатқанда, ақ шапан киген ақ сақалды қарияны көрдім» деген сынды оқиғаларды жиі естиміз. Бір күні бейтаныс әйел жұмыс орныма іздеп келді. Отыз жаста екен. Аз-кем әңгімеден кейін ол өз басынан өткерген бір қорқынышты оқиғаны баяндап бергісі келетінін айтты. Мен мұқият тыңдауға дайын екенімді білдірдім.
Тағы бірде аяғы ауыр құрбым да өзінің басынан кешкен қорқынышты оқиғасын баяндап берген еді.
Қазақы танымда мұндай құбылыс жын-перілердің әсері деп қабылданады. Ал ғылыми тұрғыдан бұл ұйқы параличі болуы мүмкін. Яғни адам ояу болғанымен, денесі қозғалмай, елес секілді сезімдерге тап болады. Бұл кезде біреудің жанында тұрғанын немесе жатқанын сезіну – қалыпты құбылыс. Сондықтан ең бастысы – қорқынышқа берілмеу. Мұндай оқиға орын алған жағдайда рухани тұрғыда дұға оқу, ал психологиялық тұрғыда тыныштық сақтау маңызды.
Ал тұрмысқа жаңадан шыққан бір жас келін күйеуін көргенде жүрегі айни беретінін, әрі жек көретінін жиі айтып жүрді. Кейін жас келінге түрлі қорқынышты дүниелер елестеп, аттаған босағасынан төркініне қашып кетіп, жолдасы екеуі айырылысып тынды. Соңыра жігіттің бұрынғы жүрген қызы қызғаныштан екі жастың суретіне дуа жасатқаны белгілі болды.
«Жалпы жыннан қорғану жолдары бар ма? Сиқыр қаншалықты қауіпті және оның соңы немен аяқталады?» деген сұрақтарды «Намаз ата» мешітінің имамы Сардор Абдухаликовқа қойған едік.
Бұл адам психикасының сезімге, әсіресе сағынышқа және қорқынышқа берілетін табиғи реакцияларының нәтижесі. Галлюцинация немесе елес – ғылыми тұрғыдан алып қарағанда адамның миы мен сезімінің өзара әрекетінің нәтижесі екенін ұғуға болады.
Елестің пайда болуы адамның өткен естеліктері мен жүрек толқынынан туындайды. Ислам тұрғысынан мұндай көріністер жанға демеу болып, сабыр мен дұға арқылы жеңілдік табуға мүмкіндік береді. Көрген бейне бір сәттік болса да жандүниеге терең әсер қалдырады. Жын немесе сиқыр сияқты нанымдар кейде психологиялық үрейдің салдарынан қауіпті әсер беруі мүмкін. Міндетті түрде имамға барып, Құран аяттарын оқып, намазға жығылып, қорғану керек. Рухани қорғаныс қорқынышты жеңдіріп, бойдан жынды шығаруға көмектеседі.
Құралай СЕЙСЕНБЕКҚЫЗЫ