Бата бере білесіз бе?
Осыдан екі-үш жыл бұрын Шымкент қаласына құдалыққа бардық. Қазақтың құда күтуге қатысты салт-дәстүр, жөн-жоралғысын ауылда көріп өскенімізбен, өз басым құда болып құрметке бөленуді сол кезде бастан өткердім. «Қазақ құдасын Құдайындай сыйлайды» деген тәмсілдің мәні де сол кезде ашыла түсті.
Құдалықта да, тойда да екі жастың арқасында табысқан, бірақ бірін-бірі жете танымайтын екі жақтың құшағы сәт сайын айқасып, екі жасқа деген бата, тілек тиегі толассыз ағытылып жатты. Біз жақтан әулеттің үлкені болып барған Темірбек көкемнен қайта-қайта бата сұралды. Ол кісінің берген әрбір батасы бір-бірін қайталамағаны мені тәнті етті. Темірбек көкем біз ес білгелі ауылдық округ әкімдігі аппаратында бас маман болып ұзақ жыл еңбек етіп, зейнетке шыққан, Сырғабайдан тарайтын әулеттің бас иесі. Ол кісінің бойында кісілігінің басым болуы, зиялылығы сүйегі асылдығынан шығар. Әйтпесе КСРО дәуірі, қызмет дегендер талай қазақты тік жүргізіп, тік тұрғызып, кейбірін тіпті бабалар салтынан мақұрым етіп, қазақылық тамырынан ажыратуға дейін жеткізгенін жасырып қайтеміз? Мұны сөз етіп отырғанымыз, бүгінде зейнет жасына жетіп, зиялы қауым қатарына қосылатындардың арасында бас мүжігені болмаса, бата бере алмайтындар да бар. Тарихтан аян, қажет болғанда арнайы батаны ақ кимешекті әжелер де берген. Біздің мақсат – ер азамат батаны қай жастан бастап беруге дағдылануы қажеттігін сөз ету. Алдымен біз бата беру дәстүрі қашан, қай кезде пайда болғанын, филология ғылымдарының докторы Сәмен Құлбарақтан сұраған едік
Өзі басқаратын түрлі жиын-тойларды ата-баба салтынан аттамай, ұлттық болмысымызға тән жөн-жоралғыға сай өтуіне күш салып жүрген белгілі асаба, батагөй Бегалы Ысқақовпен тілдестік. Бегалы Аралбекұлы Жамбыл ауданы, Жасөркен ауылының тұрғыны, осы ауылдық округтегі билер алқасының төрағасы. Ол былтыр ауданда өткен батагөйлер байқауында бас жүлдені жеңіп алған, Қордай ауданында өткен сайыста екінші орын иеленген дарын иесі. Өткен күзде ауданда ұйымдастырылған қазыналы қарттар арасындағы сайыста да бас жүлдені қанжығалаған.
Жалпы батагөйлер сайысында аузы дуалы ақсақалдардың арасында батаны жаттап алып, мәнерлеп айта білетін адамдардың да жүретіні белгілі. Ал бұл кейіпкеріміз бір кісідей бойында ақындық қасиеті бар, қазақылығымызға тән құндылықтарды құнттай білетін, сөз саптауы бөлек, кезінде көпті көргендердің, жақсылардың жанында жүріп көңіліне түйгені, рухани тұрғыда жиған байлығы мол кісі. Кезінде оның жұмысында мамандығына қатысты басшылық тарап мұрсат бермей қоймағанда, бүгінде айтыскер ақын болуы да мүмкін еді. 1989-1991 жылдары айтысқа қатысып, тәп-тәуір нәтиже көрсетіп жүргенімен құрылыс саласындағы жұмысы дайындалуға, қайта-қайта айтысқа қатысуға ырық бермеген екен.
Сол секілді жыр алыбы – Жамбыл Жабаев Сүйінбайдан бата алса, Қажымұқан да, батыр Бауыржан Момышұлы да аузы дуалы, сөзі уәлі әулие адамдардың батасын алған. Қазіргі уақытта арнайы бата сұрау үрдісі кемшін түсіп жатқаны жасырын емес. Осы үрдіс жалғасын тапса, дұрыс болар еді. Себебі бойында көрегенділік, көргенділік қасиеті бар, берген батасы қабыл болатын аузы дуалы ақсақалдардан бата алған баланың болашағы баянды болады. Сондықтан да мұндай батаны кез келген адам бермеген. Өйткені Алланың жолымен жүрген, бойында түрлі қасиет тұнған абыз ақсақалдардың берген батасы, тілек-ниеті қабыл болған, қате кетпеген.
Сонымен қатар салтымызда алдына бата сұрап барған адамға бата бермеген кездер де болған. Мысалы, батырлар жауға шабарда, жекпе-жекке шығарда әулие-әмбиелерден бата алатын болған. Мәселен Бұхар жыраудан бір батыр жауға қарсы жекпе-жекке шығарда бата сұраған екен. Сонда Бұқар жырау әлгі жігіттің атадан қалған жалғыз тұяқ екенін ескеріп, батасын бермеген көрінеді. Сол секілді теріс бата деген де болған. Бұл енді қарғыс, ақ бата емес, теріс бата алған адам түбі оңбайды. Сондықтан да халқымызда «қарғыс алма, алғыс ал» деген сөз бар.
Одан бөлек, күйеу, жиен бата бермейді. Сондай-ақ жасы кішінің үлкенге бата беруіне болмайды. Айталық, кейде жап-жас асабалар тойда бір ақсақалды дүйім жұрттың алдына шығарып, бата бергізіп, артынша қарияға қарап, «Ал ата, мен де сізге бата беріп жіберейін» деп алақанын жайдыртып, судырата ала жөнеледі. Оның арасында елді күлдіремін деп қисынсыз әзіл айтады. Бұл нағыз көргенсіздік. Өзім жиын-тойды көп басқаратындықтан қалтама бата жазылған брошюра салып жүремін. Себебі бата бере алмай іркіліп қалған жасы үлкендерді талай көргенмін. Сондай жағдайда әлгі бата жазылған қағазды қолына ұстатамын. Сонымен қатар бата бере алмаған қарияға намысына тимейтіндей, орайын келтіріп, адам жасы ұлғайғанда бата беруге тура келетінін, сол үшін оған әр ер азамат дайын болуы қажеттігін жеткіземін. Өзге де шағын ел бас қосқан дастарқан басында қырықтан асқан азаматтардың ас қайыра білу керектігін дәріптеймін.
Бата кейде жай сөбен, кейде ұйқасқа құралған өлең түрінде берілуі мүмкін. Бірақ бата мен тілекті шатастырмау керек. Өлеңдетіп берілетін батаның жай сөзбен айтылатын батаға қарағанда дәрежесі биік болады, – деді Б.Ысқақов.
Қашанда бата киелі, қасиетті. Сол үшін де жасы үлкендер мүмкіндігінше өзінен бата сұралғанда мүдірмейтіндей дәрежеде болуы тиіс. Себебі батаны бабын келтіріп айта алмаған бата сұрағандардың бағын байлауы мүмкін.
Нұрым СЫРҒАБАЕВ