Жасөспірім тәрбиесі – баршаға ортақ
Баланың мінез-құлқы, қандай адам болып өсіп-жетілетіні отбасындағы тәрбиесіне тікелей байланысты. Тату-тәтті, тәлім-тәрбиесі терең отбасында ұят пен намыс, сүйіспеншілік пен обал-сауаптың киесі салтанат құрады. Сондықтан мұндай жанұяда өскен баланың кісілік һәм кішілік ізеті ерте оянады.
Ал отбасында дұрыс тәлім-тәрбие алмаған, әке ұлағаты мен ана тағылымын көріп өспеген ұрпақтың болашағынан үлкен үміт күту бекершілік. Өйткені ата-ананың арасындағы тұрақты жанжал, айқай-шудың жиі болуы баланың жүйкесіне кері әсер етеді. Әсіресе тәртіп пен талаптың бірде бар, бірде жоқ болуы баланың жақсы мен жаманның арасындағы шекараны ұқпай қалуына, ақ пен қараны ажырата алмауына алып келеді.
Шамадан тыс қаталдық пен немқұрайдылық баланың мінезінде агрессия мен қарсыласу сезімін қалыптастырады. Расында да ата-ананың балаға көңіл бөлмеуі, оны тыңдамауы өз кезегінде баланың да үлкендерді елемеуіне себеп болады. Мұндай жағдайда үнемі салыстыру, кемсіту немесе қорқыту арқылы берілген тәрбие баланың өзін-өзі бағалауына нұқсан келтіреді. Оның үстіне осындай ортада өскен балалар ашушаң, күйгелек әрі әлеуметтік ортаға бейімделуі қиын болып ер жетеді. Ең сорақысы, баланың бұзық мінезі көбіне оның ішкі жанайқайының көрінісі болуы да мүмкін. Сондықтан мәселені тек баладан емес, ең алдымен отбасындағы тәрбие үлгісінен іздеу қажет.
Осы орайда бұзақылық әрекеттерімен жиі көзге түсіп, тәртіпті қайта-қайта бұзғаны үшін мектеп қабырғасында полицияның есебіне алынған әрі психологтармен ұзақ уақыт бойы жұмыс жүргізілген 16 жастағы Асхатпен тілдескен едік.
Асхаттың оқиғасын алға тартып психолог Айару Оңғарбаймен тілдескен едік. Психологтың айтуынша, баланың мінез-құлқы отбасындағы ахуалдың тікелей көрінісі болып саналады. Сондықтан бұзақылықты баланың қателігі ретінде емес, кешенді әлеуметтік-психологиялық мәселе ретінде қарау қажет.
Ал облыстық полиция департаменті ақпараттық саясат бөлімінің аға инспекторы Ботакөз Бақдәулетқызының айтуынша, өңірімізде жасөспірімдердің құқықтық сауаттылығын арттыру және құқықбұзушылықтардың алдын алу мақсатында жүйелі жұмыстар атқарылуда. Мәселен полиция қызметкерлері, білім бөлімдері, комиссия мүшелері, жастар орталықтары және прокуратура қызметкерлерімен бірлескен мобильдік топ құрылып, 4965 рейдтік іс-шара ұйымдастырылған. Нәтижесінде Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодекстің түрлі баптары бойынша 15 мың 141 әкімшілік хаттама толтырылып, 10 мың 723 жасөспірім полиция бөлімдеріне түрлі қылмыстық және әкімшілік құқықбұзушылықтар жасағаны үшін жеткізілген. Сонымен қатар жасөспірімдерден 107 тыйым салынған зат (97 пышақ, 10 кастет) тәркіленген.
Бала тәрбиесіне немқұрайды қарайтын 236 қолайсыз отбасы және қылмыс пен құқықбұзушылық жасаған 608 кәмелетке толмаған полицияның есебіне алыныпты. Қазіргі таңда полиция бөліністерінде 428 жасөспірім және 280 қолайсыз отбасы есепте тұр екен. Есепте тұрған кәмелетке толмағандармен және олардың ата-аналарымен тұрақты түрде жеке профилактикалық жұмыстар жүргізіліп отырады. Бұл жұмыстардың барысында жасөспірімдердің мінез-құлқына, бос уақытын қалай өткізетініне, тұрғылықты жері мен отбасындағы жағдайына, сондай-ақ оқу үлгеріміне ерекше көңіл бөлінеді. Соған қарамастан, девианттық тәрбиедегі мінез-құлқына байланысты 26 жасөспірім арнайы режимдегі мектепке орналастырылыпты. 63 тұлға ата-ана құқығынан айырылып немесе шектелген, 235 жасөспірім бейімдеу орталығына орналастырылған.
Кәмелетке толмағандарды тәрбиелеу, олардың құқықтары мен мүдделерін қорғау жөніндегі міндеттерді орындамағаны үшін Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодекстің 127-бабы бойынша 1457 ата-ана әкімшілік жауапкершілікке тартылған. Бүгінгі таңда облыс бойынша барлық білім беру ұйымдарында профилактикалық жұмыстар жүйелі жүргізілуде. 243 бейресми көшбасшы жасөспірім анықталып, олармен жеке жұмыс ұйымдастырылған.
Буллинг пен кибербуллингтің алдын алу мақсатында психологтармен бірлесіп сауалнама жүргізілген. Нәтижесінде Қылмыстық кодекстің 194-бабы, яғни қорқыту бойынша 9 қылмыстық іс қозғалған. Сондай-ақ буллинг және кибербуллинг әрекеттері үшін 34 тұлға Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодекстің 127-2-бабымен жауапқа тартылған. Аталған фактілер кәмелетке толмағандар арасындағы құқықбұзушылықтардың, оның ішінде бопсалау және әлімжеттік мәселелерінің өзекті екенін айғақтайды.
Бала тәрбиесіне немқұрайдылық танытқан ата-аналарға әкімшілік шаралардың қолданылуы заң алдындағы жауапкершілікті күшейтуге бағытталған. Білім беру ұйымдарында жүргізіліп жатқан құқықтық түсіндіру жұмыстары ата-ана мен баланың құқықтық сауатын арттыруға ықпал етеді. Қорытындылай келе, кәмелетке толмағандар арасындағы барлық мәселенің алдын алу әрбір отбасының ортақ міндеті болып қала береді.
Құралай СЕЙСЕНБЕКҚЫЗЫ