Психологиялық жарақат миф пе, шындық па?
Қазіргі қоғамда жиі талқыланатын тақырыптардың бірі – «балалық жарақат» немесе «детская травма». Психологтардың айтуынша, балалық шақтағы психологиялық жарақат – адамның жандүниесіне, мінез-құлқына және болашағына терең әсер ететін маңызды фактор. Әсері көрінбесе де, кейде өмір бойы адамның сеніміне, әлеуметтік қатынасына және эмоциялық тұрақтылығына кедергі келтіруі мүмкін.
ХХ ғасырдың басынан бастап психология ғылымында бұл тақырып зерттеліп келеді. Австриялық психолог Зигмунд Фрейд эмоционалдық жарақаттың, атап айтқанда абьюз және немқұрайдылықтың кесірі ересек шақтағы мінез-құлыққа қалай әсер ететінін алғаш теориялық түрде көрсетті. Жан Пиаже мен Лев Выготский балалардың дамуы әлеуметтік ортаға тәуелді екенін дәлелдеді. Джон Боулбидің «Қарым-қатынас теориясы» (Attachment Theory) бойынша, ана мен басты қамқоршы арасындағы байланыс адамның кейінгі эмоционалдық тұрақтылығын анықтайды. Бұл зерттеулер қазіргі «балалық жарақат» түсінігінің ғылыми негізін қалыптастырды. Психиатрияда бұл ұғым ресми түрде 1980 жылы DSM-III жүйесіне посттравматикалық стресс бұзылысы ретінде енгізілді. Сол арқылы «детская травма» жеке зерттеу объектісі ретінде танылды.
Облыстық психологиялық қолдау орталығының әдіскер-психологі Динара Сұлтанова «балалық жарақат» тек психологиялық тұрғыдан ғана емес, биологиялық тұрғыдан да әсер ететінін айтады.
Психолог маман «балалық травмамен» күрестің жолдарын да атап көрсетеді. Балаға эмоционалды қолдау көрсету, оның сезімін тыңдау, сенімді және қауіпсіз орта жасау, күн тәртібін реттеу, қажет болса психологқа жүгіну маңызды рөл атқарады. Әсіресе ата-ананың ықпалы ерекше. Бала тек маманмен ғана емес, ата-анасының көмегімен де қалпына келуі мүмкін.
Динара Мұсақызы өз сөзінде баланың позитивті тәжірибесінің маңыздылығын атап өтті.
Тараз қаласының тұрғыны Әсел Оспанованың айтуынша, психологиялық жарақат тек балалық шақта ғана емес, ересек өмірде де қалыптасуы мүмкін және ол адамның болашаққа деген сеніміне, қарым-қатынас құруына айтарлықтай әсер етеді.
Ал кейбір азаматтар «балалық шақтағы жарақат» деген ұғымды қабылдай бермейді. Олардың пікірінше, бұл қазіргі заманның ойлап тапқан термині.
Тағы бір топ азамат «психологиялық жарақат» дегенді мүлде жоққа шығарады. Олардың айтуынша, бұрынғы тәрбие қатал болғанымен, ол адамды әлсіз етпеген. Актер Еркебұлан Дайыров бір сұхбатында осы мәселені көтеріпті. Оның айтуынша, бүгінде қоғамда «психологиялық детская травма» деген ұғым тым әсіреленіп кеткен.
Осылайша, қоғамда психологиялық жарақат мәселесіне қатысты көзқарас екіұдай. Бірі оны мойындап, маман көмегіне жүгінуді дұрыс деп санаса, енді бірі бұрынғы өмір салтын үлгі етіп, мұндай ұғымды артық деп есептейді. Ал қай пікірдің шындыққа жақын екенін әр адам өз өмірлік тәжірибесіне сүйеніп бағамдайды.
Дегенмен мамандар баланың жандүниесіне көңіл бөлу, эмоциясын ескеру және қауіпсіз кеңістік жасау маңызды екенін ескертеді. Балалық «травма» емделуі мүмкін жағдай, тек уақытылы қолдау көрсету қажет. Бұл тек жеке балаға ғана емес, болашақ қоғамға жасалған қамқорлық.
Балалық шақтағы позитивті тәжірибе – бұл тек ойын мен бақыт емес, баланың психикалық денсаулығына жасалған инвестиция. Сүйіспеншілік, қолдау, түсіністік, мейірім – баланың болашақтағы сенімділігі мен эмоционалды тұрақтылығының негізі. Балаға осындай мүмкіндіктер беру арқылы біз келешекте психологиялық тұрғыдан тұрақты, өз-өзін бағалай білетін, қоғамға пайдалы тұлғаларды қалыптастырамыз. Психологиялық жарақат көзге көрінбесе де, оның іздері ұзаққа созылады, бірақ дұрыс қолдау арқылы бұл іздер емделеді.
Айжан ӨЗБЕКОВА