Су мамандарына сұраныс артып келеді. Бірақ...
Су – тіршілік нәрі. Бүгінде су тапшылығы әлем бойынша күрделі мәселеге айналып отырғаны әмбеге аян. Ғалымдардың айтуынша, мұндай күрделі проблеманың туындауына климаттың өзгеруі мен халық санының өсуі және суды тиімсіз пайдалану себеп болып отыр. Жер шарындағы өзендер мен көлдердің тартылуы, жерасты суының сарқылуы және суқоймаларының ластануы Біріккен Ұлттар Ұйымының назарында тұрған маңызды мәселе.
Ұлттық университеттің алдында маңызды міндеттер тұр
Дерек бойынша, 2050 жылға қарай әлем халқының үштен екісі су тапшылығын сезінуі мүмкін. Бүгінде Қытай, Үндістан, АҚШ сияқты басқа да дамыған елдер ағынсуды үнемдеудің жолын іздеп, өндіріс, ауылшаруашылығы секілді суды көп қажет ететін салаларға жаңа технологияларды біртіндеп енгізуде. Сонымен қатар кейбір мемлекеттерде трансшекаралық өзендердің суын бөлісу мәселесі қайта қаралуда.
Қазақстан да су ресурстары шектеулі елдердің бірі екені айтпаса да түсінікті. Еліміздегі өзендердің жартысына жуығының бастауы сыртқы мемлекеттерде жатыр. Мысалы, Ертіс, Сырдария, Іле, Шу, Талас және Жайық секілді ірі өзендер көрші елдерден бастау алатындықтан, біздің еліміз кез келген уақытта су тапшылығына ұшырауы мүмкін. Сондықтан да елімізде су тапшылығын болдырмау және салаға қажетті мамандарды дайындау мақсатында бұрнағы жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасымен Су ресурстары және ирригация министрлігі құрылған болатын. Қазіргі таңда аталған министрлік арқылы ағынсу ресурстарын басқару ісі жетілдірілуде. Біздің бір білетініміз, еліміз үшін алда тиісті салаларға су үнемдеу технологияларын мейілінше көптеп енгізу, көрші елдермен суды бөлісу бойынша келіссөздер жүргізу, гидротехникалық инфрақұрылымды жаңарту, суармалы жерлердің көлемін ұлғайту және ауылшаруашылығын ағынсумен жеткілікті түрде қамтамасыз ету міндеті тұр. Егер жерасты және жерүсті су ресурстары тиімді басқарылса, экологиялық тұрақтылық сақталумен қатар, экономикалық өсім де қамтамасыз етіледі. Десе де суды дұрыс басқару үшін мамандардың біліктілігінде кемшілік болмауы керек және салада кадр тапшылығы орын алмауы қажет.
Бүгінде зерттеушілер су ресурстарына деген сұраныстың артуына байланысты алдағы 4-5 жылда еліміздің сушаруашылығы саласында білікті маман тапшылығы туындауы мүмкін екенін айтып дабыл қағуда. Ал былтыр Тараз қаласында ашылған Қазақ ұлттық сушаруашылығы және ирригация университеті осы олқылықтың алдын алады деп күтілуде. Қазіргі таңда бұл оқу орны білікті мамандарды даярлауға бел шеше кірісіп кетті.
Базбіреулерді «Аталған оқу орны неге Тараз қаласында ашылды?» деген сұрақ толғандыруы мүмкін. Таңдаудың Әулиеата өңіріне түсуі кездейсоқтық емес. Біріншіден, бұрын мұнда сушаруашылығы мамандарын дайындаумен айналысқан Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты жұмыс істеген болатын. КСРО дәуірінде Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты сушаруашылығы саласы бойынша мамандар даярлауда Өзбекстан мен Қырғызстандағы жетекші оқу орындарынан кем түскен жоқ. Жамбылдан түлеп ұшқан сол кездегі су мамандары одақтас республикалардың түкпір-түкпірінде жемісті еңбек етті. Алайда тәуелсіздіктің елең-алаң шағында түрлі себептерге байланысты бұл оқу орны жабылып қалған еді. Бірақ бүгінгі заманда білікті су мамандарына сұраныс артқандықтан Қазақ ұлттық сушаруашылығы және ирригация университеті бұрынғы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты негізінде құрылды. Демек, Әулиеата өңірінде кезінде су мамандарын дайындаған оқытушылар, ғылым докторлары және су саласында еңбек еткен тәжірибелі ардагер мамандар тұрады. Осы оқу орны сол ардагер сушы, оқытушылармен қоян-қолтық жұмыс істеп, байланыста болса, олар қажет кезінде ақыл айтып, жөн сілтеуден тартынбайды. Сонымен қатар мұнда Қазақ сушаруашылығы ғылыми-зерттеу институты бар. Қазақ ұлттық су шаруашылығы және ирригация университеті ғылыми-зерттеу институтымен бірлесе отырып ғылыми-зерттеу жұмыстарын күшейтіп, студенттердің тәжірибеден өтуіне қолайлы жағдай жасайды. Одан бөлек, облысымызда ирригациялық жүйелердің көптігі аталған оқу орнының студенттеріне гидротехникалық құрылғыларды зерттеп, тәжірибеден өтуге қолайлы жағдай жасайды. Біздің облыста суармалы егіншілік ауылшаруашылығы саласының негізгі бөлігі болғандықтан дәл осы жерде су мамандарын даярлау табылға ақыл.
Қазіргі таңда елімізде гидротехник, ирригатор, сушаруашылығы инженері сияқты мамандар қат болып тұр. Жаңадан ашылған университет су ресурстарын тиімді басқаруға қабілетті кәсіби мамандар даярлауда қаншалықты қауқарлы. Енді осы мәселені қаузасақ. Осы ретте біз аталған оқу орнына барып, оның гидротехникалық құрылымдар зертханасы мен кітапханасын аралап, жалпы материалдық-техникалық жағдайымен танысқанда бірқатар қиындықтар бар екенін аңғардық. Мысалы, зертхана жабдықтары соңғы рет 2013 жылы жаңартылған екен. Одан бөлек оқу корпусы да ескірген. Демек, оқу орны қазіргі заманғы талаптарға сай зертханалық құрал-жабдықтардың жаңартылуын және оқу ғимараттарына күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізуді қажет етеді. Университет ректоры Кәмшат Түсіпованың айтуынша, оқу орны сушаруашылығы және ирригация саласында білікті мамандар даярлауда маңызды рөл атқарады. Алайда білім жағдайын жақсарту үшін заманауи зертханалық құралдар мен оқу базасын жетілдіру аса қажетті іс.
Жедел шешуді қажет ететін мәселелер аз емес
Ал ҚР Парламенті Сенатының Аграрлық мәселелер, табиғатты пайдалану және ауылдық аумақтарды дамыту комитетінің төрағасы Әли Бектаев Қазақстан су ресурстары бойынша шекаралас мемлекеттерге тәуелді елдердің қатарына жататынын, ел аумағындағы су қоры 102 шаршы текше шақырымды құрайтынын, оның 54 пайызы Қазақстан аумағында қалыптасса, қалған 46 пайызы көршілес мемлекеттерден келетінін сөз етті.
Аталған Комитет төрағасының орынбасары Ольга Булавкина облысымызға бір топ Сенат депутаты арнайы жұмыс сапарымен келгенде нақ осы университеттің жұмысымен танысқанын сөз етті. Ол мұндағы мамандар өз ісін жақсы білетінін және кәсіби деңгейлері жоғары екенін байқағанын жеткізді. Әйтсе де оқу орнының материалдық-техникалық базасына қатысты мәселе бар екенін ол да білетін сыңай танытты.
Өңірде сушаруашылығы саласын дамытудың 2024-2029 жылдарға арналған кешенді жоспары аясында тиісті шаруалар атқарылып жатқанын айтпай кетуге болмайды. Мысалы, суға тәуелділікті азайту, су ресурстарын тиімді пайдалану, су инфрақұрылымын жаңғырту және суды үнемдеу, салаға озық технологияларды енгізу, саланы жоғары білікті мамандармен қамтамасыз ету бойынша аз жұмыс істеліп жатқан жоқ.
Облыста су мамандарын даярлаумен қатар, бүгінде өңірде қандай бұлақ, қандай тоған бар, ол кімнің иелігінде деген секілді жерүстіндегі судың есебін жүргізу, сушылардың жалақысын көтеру, суқоймалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету бағытында жүйелі шаралар атқару маңызды. Сол кезде сала кешенді түрде дамып, ауылшаруашылығы саласымен қоса тұтас өңірдің экономикалық әлеуеті артады. Бұл тұрғыда мемлекеттік органдар үйлесімді әрекет етсе, су ресурстары тиімді басқарылып, егіншаруашылығы орнықты дамитын еді.
Нұрым СЫРҒАБАЕВ